Çekem Mahallesi Mescidi ve Türbesi

Mescit, türbe ve imam odasından oluşan yapı topluluğu, eski dokusunu hala koruyan Çekem mahallesi merkezinde yer alır (Resim 317). Kısa bir süre öncesine kadar Çekem, Halfeti ilçesi, Merkez bucağına bağlı bir köy konumundaydı. Halfeti’nin aşağı kesimiyle birlikte tüm mahallenin de sular altında kalacağı öğrenilmiştir. Yapı topluluğunun yalnız türbesinde inşa kitabesi karşımıza çıkar. Kapısı üzerindeki kitabesine göre Türbe, 797 /1395 yılında Şeyh Hacı Ali için Memluklu Sultanı Ebu Sait Berkuk zamanında Emir Alptuğ Tekin arafı dan yaphnlm ştır (Kitabe 58; Resim 318). Büyük ölçüde yenilenmiş mescit de muhtemelen aynı tarihlerde yapılmış olabilir. Ancak, imam odası ve avlu yeni eklemelerdir.

Yapı topluluğun güney cephesinin doğu köşesinde, kitabe ve ilginç mezar taşları bulunur.

Doğu-batı doğrultusunda 10.00x 23.00 m. ölçülerindeki yapı topluluğunun kuzeyindeki avluya, doğu cephedeki dikdörtgen kapıdan girilir (Çizim 118). Sağır olan kuzey cephe, düzensiz avlu duvarı ile tuvaletlerin duvarından oluşur. Tümüyle sağır olan doğu cephe imam odası ve türbeden oluşur (Resim 319).

Yapının sade kuruluştaki güney cephesinin önünde toprak kotu doğudan batıya doğru çalır. Cephenin batı ında ibadet mekanına açılan dikdörtgen, doğu unda sonradan kapatılmış basık kemerli birer pencere yer alır. Doğudaki türbe cephesi sağırdır, doğusundaki imam odasının cephesine iki dikdörtgen pencere açılmıştır. Çizim 120 HALFETi ÇEKEM MAHALLESi CAMii VE TÜRBESi. BATI CEPHE RÔLÔVESI Rötöve : M. Acara·M. Mimiroğlu (Eylül 1997) Çizen : E. Eser (Haziran 1998) Çizim 121 HALFETi ÇEKEM MAHALLESi MESCİDİ VE TÜRBESi, AVLU. GÜNEY KANAT RÔLÔVESI Rölöve : E.Eser·S. Alp·A. Şener (Eylül 1997) Çizen . E. Eser (Haziran 1998) cere açılmıştır (Çizim 119). Batı cephenin güneyinde iki dikdörtgen pencere görülür; kuzeydeki avlu duvarı ise sade görünümüyle dikkati çeker (Çizim 120).

Avlunun güney kanadında, batıda mescit, ortada türbe, doğuda imam odasının cepheleri görülür (Çizim 119). 01231.S 1 Cm. Çizim 119 HALfETİ ÇEKEM MAHALLESi MESCİDİ VE TÜRBESi, GÜNEY CEPHE RÔLÔVESI Rölöve : A. Şener . Kıbrıs A. Durukan (Eylül 1997) Çizen · E. Eser (Haziran 1998)

Mescidin kuzeyinde, beton kolonlar üzerine düz beton damla örtülü tek bölümlü son cemaat yerinin sonradan eklendiği anlaşılmaktadır. Batıda dikdörtgen bir pencere, ortada sivri kemerli niş içinde dikdörtgen kapı, doğusunda basık kemerli bir pencere yer alır (Resim 320). Türbenin kuzey cephesinde, avlu zemininden yükseltilmiş sivri kemerli bir eyvan, eyvanın güney duvarında ise ortadaki sivri kemerli niş içinde dikdörtgen kapı bulunur (Resim 321). imam odasının cephesi sağırdır, yalnız doğuda imam odası ve türbenin damına çıkışı sağlayan merdivenler görülür.

İçten 5.80×11.10 m. ölçülerinde doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı ibadet mekanı enlemesine iki sahından oluşur (Çizim 118). Günümüzde düz beton damla örtülü mekanda iki sütun ve batı duvarın ortasındaki duvar payesine enine sivri kemer atılımıyla bölüntü sağlanmıştır.

Çizim 122 HALFETi ÇEKEM MAHALLESi MESCiDi VE TÜRBESi, A-A RÔLÔVE KESİDİ
Rölöve M. Acara·C Erel-A Durukan (Eytül 1997)
Çizen: E. Eser (Kasım 1998)

(Çizim 122). Kuzey duvarın batısında, son cemaat yerine açılan dikdörtgen bir pencere ve ortada dikdörtgen kapı, doğuda ise basık kemerli bir pencere yer alır. Doğu duvarı sağırdır. Güney duvarın ortasında yarım yuvarlak mihrap nişi bulunur.

Mihrabın doğusundaki pencere kapablarak yuvarlak kemerli niş haline getirilmiştir ve günümüzde kitap rafı olarak kullanılır (Resim 322). Batıda ise dikdörtgen bir pencere görülür. Bab duvarın ortasında duvar payesi ile iki yanında birer dikdörtgen pencere görülür (Resim 323).

Mescidin doğusunda kuzey-güney yönünde uzanan fiirbe, eyvan kuruluşunda sivri tonozlu bir giriş bölümü (Resim 321,324) ile dört yönde duvarlara atılmış sivri kemerlerle kareye dönü türülmüş ve pandantif geçişli kubbeyle örtülmüş ana mekandan (Çizim 118; Resim 325-326) oluşur. Avludan bir seki ile yükseltilmiş giriş eyvanının güney duvarı ortasında, sivri kemerli niş içine açılmış dikdörtgen kapı yer alır.

Eyvanın batı duvarı sağırdır, doğu duvarında ise imam odasına açılan dikdörtgen kapı ile dikdörtgen pencere görülür.

Güney duvarı ortasında yarım yuvarlak mihrap nişi, doğu duvarının kuzeyinde bir sanduka yer alır (Resim 325). Türbenin doğusundaki imam odası kuzey-güney yönünde yaklaşık dikdörtgen plarılı ve sivri tonozla örtülüdür. Odaya giriş atı duvarda, türbenin gi riş eyvanındaki dikdörtgen kapı ile sağlanır. Kapının güneyin basık kemerli bir pencere görülür. Mekanın güney duvarına üç dikdörtgen niş yerleştirilmiştir.

Üst seviyedeki dikdörtgen pencere doldurularak kapatılmıştır (Resim 327). Yapı topluluğunu oluşturan mescit, türbe ve imam odası kesme taş malzeme ile inşa edilmiştir (Resim 317, 314). Her üç yapının duvarları ve örtü sistemi içten sıvarımış ve badanalarımış, dıştan ise betonla kaplanmıştır (Resim 320, 322 – 327). Avlu duvarları ve son cemaat yerinde görülen beton ve briket malzeme, bu bölümlerin sonradan yapıldığını gösterir (Resim 320). Kitabe 58: Türbe kapısı üzerindeki üç satırlık sülüs yazı: ….. (K. Türkmen 1998)

Transkripsiyonu: inşaa hazihil-türbet el-mübarekat a’la Şeyh es-Salih el-Hac Ali bin (el-Hüseyin) Mevlana es-sultan el-Melik ezZiihir Ebu Sa’id Barkuk halledAllahü mülkehu bi-işaret Resım 318 Halfeti Çekem Mahallesi Türbesi, Kapısı üzerindeki Kitabe el-hamiş seyfü’l-ali el-mevlevi el em1r el-kebir Alptuğ Tekin naib i saltanat eş-şerif et.. . bi-tarih şehr-i Ramazan el-muazzam senet seb’a ve tis’in ve seb’a mie (K. Türkmen)

Çevirisi: Bu kutsal türbe, Hüseyin oğlu makbul şeyh Hacı Ali’nin üzerine, efendimiz sultan, parlak melik Ebu Said Barkuk -Allah mülkünü sürekli kılsın- zamanında saltanat naibi (vekili), efendimizin kılıcının kenarı büyük emir Alptuğ Tekin tarafından 797 tarihinin büyük Ramazan ayın da/20 Haziran-19 Temmuz 1395’te inşa edilmiştir. (K. Türkmen 1998)

Kaynak: GAP Yayınları

Birecik, Halfeti, Suruç, Bozova ilçeleri ile RumKale’ deki taşınmaz kültür varlıkları.

Bu yazı Osmanlı arşivlerinde bulunuyor.