Osmanlı Arşivlerinde Halfeti

Halfeti Merkez Camii

Yapı, ilçe merkezinde, Gökçek sokak No. 4’te, arazinin batıya doğru eğimli olması nedeniyle yüksek bir platform üzerinde yer alır (Resim 303).

Muhtemelen yapının bir kısmı, Birecik Barajının suları altında kalmıştır. Kuzeyindeki son cemaat yerinin güney duvarındaki kapısı üzerinde yan yana iki kitabe görülür (Resim 304). Bunlardan daha küçük boyutlu olan kitabede, yapının 1260/1844 yılında inşa edildiği ve 1286/1869-70 yılında alim olduğu belirtilen Abdüllatif oğlu Mehmed tarafından onarıldığı yazılı (Kitabe 55). Buna karşılık doğudaki kitabeden, İbrahim Reşid Efendiler tarafından Şe si 1324/1945 yılında onarıldığı yazılıdır (Kitabe 56). Son cemaat yerinin doğu duvarında, minare kapısı üzerinde yer alan kitabeden minarenin 1316/1898-99 yılında İbrahim Efendi tarafından yapıldığını  ve 1324/ 1906 yılında onarıldığını öğreniyoruz. ( Kitabe 57; Resim 305). Yapı, ibadet kanı, kuzeyinde son cemaat yeri, doğu ve güney cephelerinde eyvan kuruluşunda dükkanlar, batıda avlu ve imam evinden oluşur (Çizim 114). Yapının eğimli bir arazi üzerinde yer alması nedeniyle avlu kuzey ve batıdan duvarlarla yükseltilmiş, üç katlı bir düzenleme yapılarak alt kata tuvaletler yerleştirilmiştir. Batıdan görünüm parmaklıklarla çevrilmiş avluya, güneybatısındaki imam evinin alt katındaki merdivenlerle çıkılır. İmam evinin kuzey cephesinde çift katlı bir düzenleme görülür. Doğuda, merdivenin altında dikdörtgen niş içinde yuvarlak kemerli kapı, batıda sekiz basamaklı merdiven, biri küçük boyutlu ve düz atkılı, diğeri yuvarlak kemerli iki niş yer alır. Üst katın doğusunda basık kemerli kapı, batısında basık kemerli üç pencere görülür (Resim 306).

Caminin kuzeyinde son cemaat yeri ve minare bulunur (Çizim 115). Aynca, son cemaat yerinin kuzeyinde, sokak ile camiyi ayıran kademeli duvar kuzeybatıya doğru uzanır ve küçük, düzensiz dikdörtgen planlı bir avlu oluşturur (Çizim 114). Son cemaat yeri, kuzeyi üç serbest payeye ve doğuda duvara oturan üç sivri Minare Gövdesi kemerle dışa açılır (Çizim 115; Resim 307).

Son cemaat yerinin doğusundaki minare kübik kaideli, sekizgen pabuçlu, silindirik gövdeli, tek şerefeli ve konik külahlı dır (Resim 308). Resim 309 Halfeti Merkez Camii, Doğu Cephe Caminin doğu ve güney cephelerinde, kuzey-güney yönünde dikdörtgen planlı ve sivri tonoz örtülü eyvan kuruluşunda mekanlar yer alır (Çizim 114-115; Resim 309). Dükkan işleviyle kullanılmış bu mekanların yanı sıra, kuzey cephesinin karşısında ve doğu cephesi karşısında Resim 310 Halfeti Merkez Camii, Kuzeydeki Dükkanlar Resim 31 1 Halfetı Merkez Camii, Batı Cephe daki yıkılmış dükkanlar (Resim 310), yapının yoğun bir ticari dokunun ortasında konumlandığını gösterir. Yapının çift katlı olarak düzenlenmiş batı cephesinin kuzeyinde, son cemaat yerinin iki kat boyunca yükselen sivri kemeri ile doğusunda altta üç dikdörtgen, üstte üç dilimli kemerli pencere görülür (Resim 311). Doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı son cemaat yeri, üç bölümlüdür ve her bölüm birer haç tonozla örtülüdür. Doğu duvarında, minareye çıkışı sağlayan dikdörtgen bir kapı bulunur (Resim 312). Güney duvar ortasında yuvarlak kemerli niş içinde basık kemerli ana kapı, üzerinde besmele yazılı olan Resim 312 Halfeti Merkez Camii, Son Cemaat Yeri. Doğuya Bakış Resim 313 Halfeti Merkez Camii , Son Cemaat Yeri, Güney Duvar Ortasındaki Kapı bir madalyon ve iki kitabe yer alır (Kitabe 55-56; Resim 313). Kemerin kilit taşının içinde “Maşallah” yazılı bir dikdörtgen pano vardır. Doğusunda atnalı kemerli niş içinde dikdörtgen bir pencere ve pencereden dönüştürüldüğü anlaşılan küçük bir dikdörtgen kapı görülür. Batıda ise, doğudaki gibi yuvarlak kemerli nişler içine alınmış iki dikdörtgen pencere arasında yuvarlak kemerli ve  yarım yuvarlak bir mihrap nişine yer verilmiştir (Resim 312). en 11.60×16.60 m. ölçülerinde doğu-batı yönünde dikdörtgen planlı ibadet mekful, merkezdeki dört serbest payeye çift yönlü sivri kemer oluşturulmuş kubbeyle örtülü kare birimi kuşatan haç tonozlarla örtülmüş sekiz bölümden oluşur. 237 Resim 314 Halfeti Merkez Camii, iç Mel kitabesi : (K. Türkmen 1998) Transkripsiyonu: Bu bir beytü’l-celil Hazret-i Allah azamdır • Ki her kim ede tazmin bu alemde mükerremdir Hulusiyle icabetine hacette kılan tekelın • Buna can ile hizmet-i cemile eşyadan mukaddemdir Riyasız eyledi inşa-yı ibadethane i islam • Rah-i hakka bu denlu hizmet ol zata müsellemdir Yine tamir edüb Abdüllatif zade Mehmed kayyum • Efendi cfid ve lutf ve kaderiyle eşhur alimdir Binaya mu’cem ve tamire mühmel nafıa tarih •Amelde mü’min-i muhlislere bu dar-ı hayrattır Sene 1260 bina • Sene 1286 tamir (K. Türkmen 1998) 239 Resim 304 Halfeti Merkez Camii, Son Cemaat Yerinin Güney Ouvan, Kapı Üzerindeki iki Kitabe Çevirisi: Bu büyük beyt yüce Hz. Allah’ındır Ki her kim saygı gösterirse iki dünyada aziz olur Gönül temizliği ile ihtiyaç duyulan saygı Buna canı ile hizmet etmek maldan daha önemlidir Riyasız islamın ibadethanesini inşa etti Allah yolunda bu denli hizmete o kişi uygun görülmüştür Yine tamir edip kayyum Abdüllatif oğlu Mehmed Efendi cömertliği, iyilikleri ve kaderi ile meşhur alimdir. Binaya başlangıç ve tamire muhtaç tarih Yaptıkları işlerde temiz müslümanlara bu hayrat yeridir Sene 1844 bina Sene 1869-79 onarım (M. Görür 1998) 240 Kitabe 56: Kitabe l’in doğusundaki altı satırlık sülüs yazı: (K. Türkmen 1998) Transkripsiyonu: ………………… yerin mü bin • Saye-i lütfunda oldu her taraf beri halid’in Bize de erdi o lutf-u münteha-yı hayrdan • Günbegün oldu muammer tilbe-ca erkin-ı din lnhidamına ma’il iken işbu cami kamil en • İbrahim Reşid Efendiler kılub Çevirisi: ……………….. yerin belli İyiliklerinin gölgesinde her taraf sonsuzluğun kuşağı oldu Hayırdan çıkmış iyilik bize de ulaştı Günbegün dinin esasları yer yer yaşandı Bu cami tümüyle yıkılmaya yüz tutmuşken İbrahim Reşit efendiler yeniden sağlamlaştırdılar. İyilikseverlerin hakkını artırsın devletin Bahtının parlayan ışığı hem rahmetine yakın olsun Hem de diğer müminlerin merhameti ile dolmuş olsun Müslümanlar islamın ibadethanesini genişlettiler Sene Şemsi 1324/1945 (M. Görür 1998) tecdid-i metin Kitabe 57: Minare kapısı üzerine Hakk-ı latifzadelerin müzdad kıl- deki ?eş sahrlık sülüs yazı: sın devletin • Şem-i ikbal-ı feruzan ola hem rahmet-i karin Hemde sifir mü’minin müstağrak-i gufran ola • Mabed-i islamı tevsi eylediler ıov ‘”T 1\A n müslimin Sene 1314 Şemsiyye (K. Türkmen 1998) IT’l ı (K. Türkmen 1998) Transkripsiyonu: Hulusi ile temessük et ezana • Yetişsun emr-i mevlanın cihana Dikildi arza san-ı ber ser-ü masnCı’ • Hazar-ı mü’minine oldu iane Kılub imar lbrahim Efendi •Yok iken böyle bir hayırdan nişane Seherde şakiren temcid oku kim • Gire esvat-ı tekbir asumane 26 498 632 157 1324 Sene 1316 Arabi (K. Türkmen 1998) Resim 305 Halfeti Merkez Camii, Minare Kapısı Üzerindeki Kitabeydi 241 Çevirisi: Saflıkla sarıl ezana Dünyaya Tann’nın emri yetişsin Dünyaya birçok sanat eseri dikili Barış içindeki müminlere yuva oldu İbrahim Efendi imar etti Böyle bir hayırdan hiç bir iz yokken sa Kim sabah şükrederek ilahi okur Kubbeye tekbir sesleri girsin 157 632 498 26 1906 Yıl 1898-99 (M. Görür 1998)

Birecik, Halfeti, Suruç, Bozova ilçeleri ile RumKale’ deki taşınmaz kültür varlıkları.